Almanya'da Hüsn-i Hat Sanatı

“Yazı, çizgi, yol” gibi manalara gelen hat kelimesi terim olarak, Arap yazısını estetik ölçülere bağlı kalıp güzel bir şekilde yazma sanatı anlamında kullanılmıştır. Klasik kaynaklardaki ifade ile “Cismani aletlerle meydana getirilen ruhani bir hendesedir.” diye de tanımlanmıştır.

Öncelikle Arap yazısı, Kuzey Arabistan’dan Hicaz bölgesine, Fenike yazısından türeyerek Nebat yazısı olarak farklı tarzda iki üslupta varlık ortaya koymuştur. İslamiyet’ten önce Cezm ve Meşk adları altında kullanılan bu yazılar özellikle İslam’ın doğuşu ve serüveniyle gelişmeler göstererek, ilerleyen süreçlerde de sanat yazısı seviyesine ulaşacaktır.

Özellikle Meşk adlı yazı karakteri hızlı yazılabilmesinden, yuvarlak yapısından da dolayı günlük hayatta daha yoğun kullanılmış, Emeviler döneminde Şam’da büyük gelişme yaşamıştır. Abbasiler döneminde Bağdat’ta ilim ve kültür faaliyetlerinin gelişmesi ile kitap yazımlarının artmasından dolayı yazı çeşidi gelişme yaşamıştır. Sekizinci yüzyılın sonlarında İbn Mukle yazıda kaideleri ortaya koymuştur. Dokuzuncu asrın başlarında İbn’ul Bevvab ile yeni bir üslup çerçevesinde yazıda gelişmeler devam etmiştir.

On üçüncü yüzyılda Yakut el Mustahsimi, Aklam-ı Sitte denilen yazı karakterlerini en gelişmiş hâli ile tespit etmiş ve kalemi eğimli keserek, yazıya daha estetik bir özellik kazandırmıştır. Yakut’un vefatı ile Aklam-ı Sitte denilen yazı çeşitleri Mısır, Suriye, İran ve Anadolu’ya yayılarak, özellikle Osmanlı İmparatorluğu sürecinde Şeyh Hamdullah, Hafız Osman, Mustafa Rakım gibi yetişen sanatkârlarla günümüze kadar büyük bir birikim oluşturmuş, hüsn-i hat sanatı kadim bir sanat hâline gelmiştir.

Aklam-ı Sitte’yi oluşturan yazı türleri sülüs, nesih, muhakkak, reyhani, tevki ve rikaadır. Aklam-ı Sitte’den ayrı olarak ta’lik, nesta’lik, divani, cel-i divani, rik’a ve siyakat yazıları da kendine hüsn-i hatta yer edinen önemli yazı türleridir.

Hz. Ali’den rivayetle “Güzel yazı, hocanın öğretiminde gizlidir. Kemale ermesi çok yazmakla, devamı da İslam dini üzere bulunmakta olur.” Bu sanatın icrasının en önemli ve ilk adımı ehil bir hocadan ders almaktır. Usta-çırak ilişkisi ile bir eğitim serüveni başlar.

Hat sanatı bir yazı sanatı olması hasebiyle, temel ekipman olarak kalem, kâğıt ve mürekkep gerekir. Kalem olarak, belirli işlemlerden geçmiş olan kamış ve bambudan açılmış kalemler kullanılır. Büyük celi dediğimiz yazılarda ise belirli ağaçlardan üretilen kalemler kullanılır. Kamış kalemlerin ağızlarını yazı yazmaya hazır hâle getirmek için kemikten imal edilen makta denen bir alet ve bir de kalemtıraş olarak bıçak gereklidir.

Mürekkep olarak is mürekkebi kullanılmakla birlikte, son dönemlerde akrelit boyalardan da faydalanılmaktadır.

Mürekkebi muhafaza ederek kullanabilmek için cam, plastik ve seramik gibi malzemelerden yapılmış olan hokka da kullanılmaktadır.

Hat sanatında kâğıt da öncelikli malzemelerdendir. Kâğıt çeşitli imkanlar kullanılarak boyanır ve akabinde aherleme ve mühreleme işlemlerinden geçtikten sonra kullanıma hazır hâle getirilir.

Bu ana malzemelerin dışında yardımcı malzemeler de mevcuttur.